Milyarlarca Dolarlık uyduyu geçen şey 25 Dolarlık bir balon mu?

Binlerce uydu Dünya'nın yörüngesinde dönüyor. Her gün yeni bir uzay haberi var. Ve biz hâlâ gökyüzüne lateks balon gönderiyoruz — hava durumunu ölçmek için.

Garip görünüyor. Ama garip olan bu değil — asıl garip olan, balonun hâlâ yerini alan bir şeyin bulunamamış olması.

Hava balonu fikri 19. yüzyılın sonunda doğdu. 1896'da Fransız meteorolog Léon Teisserenc de Bort, Fransa'nın Trappes kentindeki gözlemevinden yüzlerce balon saldı gökyüzüne. Yıllarca süren bu çalışmalar 1902'de meyvesini verdi: troposferin nerede bittiğini, stratosferin nerede başladığını keşfetti — tropopoz denen o ince sınırı. Alman meteorolog Richard Assmann da aynı dönemde aynı keşfe ulaşmıştı. Bugün hâlâ kullandığımız bir kavram bu.

Modern hava balonu lateksten yapılıyor, hidrojen ya da helyumla şişiriliyor. İçine radiosonde denilen küçük bir alet yerleştiriliyor — sıcaklık, nem, basınç, rüzgâr hızı ve yönünü ölçüyor. Balon yükseliyor, dakikada yaklaşık 300 metre. Hava basıncı düştükçe genişliyor, 30-40 kilometre yükseklikte patlıyor. Radiosonde paraşütle yavaşça iniyor. Veriler çoktan gönderilmiş bile. Her birinin maliyeti yaklaşık 25 dolar — ama dünya genelinde yılda 600.000'den fazlası fırlatılıyor ve bunların yüzde 80'i geri dönmüyor.

Peki uydu neden yetmiyor? Uydu yukarıdan bakıyor — atmosferin içine giremiyor. Bir balonun yaptığı şeyi, yani havanın farklı katmanlarını dikey olarak taramayı, uydu yapamıyor. Bulut yüksekliğini, yerdeki sıcaklığı, atmosferdeki su miktarını ölçebiliyor — ama balonun çizdiği dikey profili çizemiyor. Üstelik uydu pahalı, yeniden konumlandırması zor, erişimi kısıtlı. Sadece ABD, yılda yaklaşık 75.000 radiosonde fırlatıyor — sabit saatlerde, her gün.

Bir sorun var elbette: her uçuştan geriye lateks parçaları ve elektronik atık kalıyor. Bu yüzden biyobozunur malzemeler ve daha iyi geri kazanım sistemleri üzerine çalışmalar sürüyor.

Teknoloji her şeyin üstesinden gelemiyor. Bazen en basit çözüm, en uzun ömürlü olan oluyor.